లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి.. పేదరికం నుంచి దేశ ప్రధానమంత్రి వరకు..

-- బాల్యం నుంచి స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం, రాజకీయ ప్రస్థానం, 1965 యుద్ధం వరకు.. చివరి శ్వాస వరకు దేశ సేవకే అంకితం..

అక్టోబర్ 2.. భారతదేశ చరిత్రలో ప్రత్యేకమైన రోజు. ఇదే రోజున జాతిపిత మహాత్మా గాంధీతో పాటు దేశ రెండో ప్రధానమంత్రి లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి జన్మించారు. గాంధీజీ ప్రభావంతో స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలోకి అడుగుపెట్టిన శాస్త్రి.. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత దేశ నిర్మాణంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. నిరాడంబర జీవితం, నిబద్ధత, నిజాయితీ, క్రమశిక్షణతో ప్రజల గుండెల్లో ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించారు. 1965 యుద్ధ సమయంలో దేశానికి ధైర్యం చెప్పిన ఆయన.. ‘‘జై జవాన్.. జై కిసాన్’’ అనే నినాదంతో సైనికుడితో పాటు రైతు ప్రాధాన్యాన్ని దేశానికి గుర్తుచేశారు.

పేదరికంలో బాల్యం..

లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి 1904 అక్టోబర్ 2న అప్పటి ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మొఘల్‌సరాయ్‌లో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి శారదా ప్రసాద్ శ్రీవాస్తవ పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడిగా పనిచేశారు. అయితే శాస్త్రి చిన్న వయసులోనే తండ్రిని కోల్పోయారు. ఆయనకు కేవలం ఏడాదిన్నర వయసు ఉన్నప్పుడే తండ్రి మరణించడంతో.. తల్లి రామ్‌దులారీ దేవి తన ముగ్గురు పిల్లలను తీసుకుని పుట్టింటికి వెళ్లారు.

కుటుంబ ఆర్థిక పరిస్థితి అంతంతమాత్రంగానే ఉన్నప్పటికీ.. తల్లి తన పిల్లలను కష్టపడి పెంచారు. ఇంట్లో లాల్ బహదూర్‌ను ప్రేమగా ‘‘నన్హే’’ అని పిలిచేవారు. ఉన్నత చదువుల కోసం వారణాసిలోని బంధువుల వద్ద ఉండాల్సి వచ్చింది. పాఠశాలకు వెళ్లేందుకు ఆయన చెప్పులు లేకుండానే మండే ఎండలో మైళ్ల దూరం నడిచేవారని ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం జీవిత చరిత్రలో పేర్కొంది.

చిన్న వయసునుండే దేశభక్తి..

చిన్నతనం నుంచే దేశంలో జరుగుతున్న స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం శాస్త్రిపై ప్రభావం చూపింది. మహాత్మా గాంధీ ప్రసంగాలు, బ్రిటీష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఆయన చేస్తున్న పోరాటం శాస్త్రిలో దేశభక్తిని మరింత పెంచాయి.

1920-21లో గాంధీజీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమానికి పిలుపునిచ్చినప్పుడు శాస్త్రి వయసు ఇంకా పదహారేళ్లే. చదువును కొనసాగించి ఉద్యోగం సంపాదించాలని కుటుంబం కోరుకున్నప్పటికీ.. గాంధీజీ పిలుపు మేరకు ఉద్యమంలో పాల్గొనాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ఆ నిర్ణయంతో చదువును మధ్యలోనే నిలిపివేశారు.

‘శాస్త్రి’ అనే పేరు ఎలా వచ్చింది?

స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో పాల్గొంటూనే శాస్త్రి తన విద్యను పూర్తిగా వదిలిపెట్టలేదు. వారణాసిలోని కాశీ విద్యాపీఠంలో చేరి ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు. అక్కడ తత్వశాస్త్రం, మానవీయ శాస్త్రాల్లో విద్యను పూర్తిచేశారు.

చదువు పూర్తిచేసిన తర్వాత ఆయనకు ‘‘శాస్త్రి’’ అనే పట్టా లభించింది. అదే తర్వాత ఆయన పేరులో శాశ్వతంగా భాగమైంది.

స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర..

విద్య పూర్తయ్యాక లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో మరింత చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. మహాత్మా గాంధీ నాయకత్వంలోని ఉప్పు సత్యాగ్రహం సహా పలు ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం ఆయనను పలుమార్లు అరెస్టు చేసింది.

స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ఆయన మొత్తం అనేక సంవత్సరాలు జైలు జీవితం గడిపారు. 1942లో జరిగిన క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలోనూ ఆయన చురుకుగా పాల్గొన్నారు. జైలు జీవితం ఆయన సంకల్పాన్ని మరింత దృఢం చేసింది.

సాధారణ వివాహం.. కట్నానికి దూరం

1927లో లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి, లలితా దేవిని వివాహం చేసుకున్నారు. ఈ వివాహంలోనూ ఆయన ఆలోచనా విధానం స్పష్టంగా కనిపించింది. కట్నంగా పెద్ద మొత్తంలో డబ్బు లేదా విలువైన వస్తువులను స్వీకరించకుండా.. చేనేత వస్త్రం, రాట్నం మాత్రమే తీసుకున్నారు.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత రాజకీయ ప్రస్థానం..

1947లో భారత్‌కు స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత శాస్త్రి రాజకీయ జీవితంలో కొత్త అధ్యాయం ప్రారంభమైంది. ఉత్తరప్రదేశ్‌లో పార్లమెంటరీ కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు చేపట్టి.. అనంతరం రాష్ట్ర హోంమంత్రిగా ఎదిగారు.

ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని గుర్తించిన జాతీయ నాయకత్వం 1951లో ఆయనను ఢిల్లీకి తీసుకువచ్చింది. కేంద్ర ప్రభుత్వంలో రైల్వేలు, రవాణా-కమ్యూనికేషన్లు, వాణిజ్య-పరిశ్రమలు, హోంశాఖ వంటి పలు కీలక శాఖలను నిర్వహించారు.

రైల్వే ప్రమాదం.. నైతిక బాధ్యతతో రాజీనామా

లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి రైల్వే మంత్రిగా ఉన్న సమయంలో ఘోర రైలు ప్రమాదం జరిగింది. ఈ ప్రమాదంలో పలువురు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.

ప్రమాదానికి వ్యక్తిగతంగా బాధ్యుడు కాకపోయినా.. రైల్వే మంత్రిగా నైతిక బాధ్యత వహిస్తూ శాస్త్రి తన పదవికి రాజీనామా చేశారు. ఈ నిర్ణయం అప్పట్లో పార్లమెంటులో, దేశవ్యాప్తంగా చర్చకు దారితీసింది. నాటి ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ కూడా శాస్త్రి నిజాయితీ, ఉన్నత విలువలను ప్రశంసిస్తూ ఆయన రాజీనామాను స్వీకరించారు.

1964లో ప్రధానమంత్రి బాధ్యతలు..

1964 మే 27న జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ మరణించిన తర్వాత దేశం కొత్త ప్రధానమంత్రిని ఎన్నుకోవాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. చివరకు లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి 1964 జూన్ 9న భారత ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఆయన పదవీకాలం 1964 జూన్ 9 నుంచి 1966 జనవరి 11 వరకు కొనసాగింది.

దేశం ఆ సమయంలో ఆహార కొరత, ఆర్థిక సవాళ్లు, భద్రతా సమస్యలను ఎదుర్కొంటోంది. ఇలాంటి క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో శాస్త్రి ప్రభుత్వం పలు సవాళ్లను ఎదుర్కొంది.

1965 యుద్ధం.. ‘జై జవాన్ జై కిసాన్’..

1965లో భారత్-పాకిస్థాన్ మధ్య యుద్ధం జరిగింది. దేశ భద్రత విషయంలో శాస్త్రి ప్రభుత్వం కీలక నిర్ణయాలు తీసుకుంది. అదే సమయంలో దేశంలో ఆహార కొరత కూడా తీవ్రంగా ఉండేది.

ఈ నేపథ్యంలో దేశ రక్షణకు సైనికులు, దేశ ఆహార భద్రతకు రైతులు ఇద్దరూ సమానంగా ముఖ్యమని చెబుతూ శాస్త్రి ‘‘జై జవాన్.. జై కిసాన్’’ అనే నినాదాన్ని ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లారు. ఈ నినాదం ఆయన రాజకీయ వారసత్వంలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది.

దేశ ప్రజలకు వారానికి ఒకరోజు ఉపవాస పిలుపు

ఆహార కొరత సమయంలో దేశ ప్రజలు కూడా ప్రభుత్వానికి సహకరించాలని శాస్త్రి పిలుపునిచ్చారు. ఆహార వినియోగాన్ని తగ్గించేందుకు వారానికి ఒకరోజు ఉపవాసం పాటించాలనే ఆలోచనను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లారు. దేశ ప్రజలను భాగస్వాములుగా చేసుకుని సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కోవాలన్న ఆయన విధానం అప్పట్లో విస్తృతంగా చర్చకు వచ్చింది.

తాష్కెంట్‌కు చివరి ప్రయాణం..

1965 భారత్-పాకిస్థాన్ యుద్ధం అనంతరం శాంతి చర్చల కోసం సోవియట్ యూనియన్‌లోని తాష్కెంట్‌కు శాస్త్రి వెళ్లారు. భారత్, పాకిస్థాన్ మధ్య శాంతి ఒప్పందానికి సంబంధించిన చర్చలు అక్కడ జరిగాయి.

1966 జనవరి 10న తాష్కెంట్‌లో భారత్ తరఫున లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి, పాకిస్థాన్ తరఫున అధ్యక్షుడు అయూబ్ ఖాన్ తాష్కెంట్ ఒప్పందంపై సంతకాలు చేశారు.

అయితే ఆ ఒప్పందం జరిగిన కొద్దిసేపటికే విషాదం చోటుచేసుకుంది. 1966 జనవరి 11న తాష్కెంట్‌లో లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి మరణించారు. ఆయన మరణంతో దేశం ఒక్కసారిగా విషాదంలో మునిగిపోయింది. ఆయన తర్వాత గుల్జారీలాల్ నందా తాత్కాలిక ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు.

చిన్న జీవితంలో చెరగని ముద్ర..

లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి జీవితం కాలపరంగా చిన్నదే అయినప్పటికీ.. ఆయన రాజకీయ ప్రస్థానం, వ్యక్తిత్వం భారత ప్రజాజీవితంలో ప్రత్యేక ముద్ర వేశాయి.

పేదరికాన్ని ఎదుర్కొన్న బాలుడు.. చెప్పులు లేకుండా పాఠశాలకు నడిచిన విద్యార్థి.. గాంధీజీ పిలుపుతో చదువును పక్కన పెట్టి స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలోకి వెళ్లిన యువకుడు.. జైలు జీవితం అనుభవించిన స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు.. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కేంద్ర మంత్రిగా బాధ్యతలు నిర్వహించిన నాయకుడు.. చివరకు దేశ ప్రధానమంత్రిగా క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో భారత్‌కు నాయకత్వం వహించిన వ్యక్తిగా లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి చరిత్రలో నిలిచిపోయారు.

1904 అక్టోబర్ 2న ప్రారంభమైన ఆయన జీవన ప్రయాణం.. 1966 జనవరి 11న తాష్కెంట్‌లో ముగిసినా, ‘జై జవాన్.. జై కిసాన్’ అనే ఆయన సందేశం భారత ప్రజాజీవితంలో ఇప్పటికీ గుర్తుండిపోయే నినాదంగా కొనసాగుతోంది.